هایپرفسفاتمی

هایپرفسفاتمی (افزایش فسفات خون) : علل، علائم و درمان

فسفات ماده ی شیمیایی است که در بدن یافت میشود و داری عنصری به نام فسفر است. فسفر در بسیاری از غذا ها به طور طبیعی وجود دارد و در محافظت از استخوان هاو کمک به رشد دندان ها ضروری است همچنین باعث تبدیل مواد غذایی مصرف شده  به انرژی میشود.

هایپرفسفاتمی
فسفات

هایپرفسفاتمی چیست؟

به افزایش مقدار فسفات خون، هایپرفسفاتمی می گویند. مهم ترین علت هایپرفسفاتمی بیماری های کلیوی است اما شرایط دیگری هم می توانند باعث افزایش میزان فسفات خون شوند.

کلیه ها کنترل میزان فسفات خون را بر عهده دارند و اگر در عملکرد کلیه ها اختلالی ایجاد شود، نمی توانند مقادیر اضافی فسفات را دفع کنند و در نتیجه میزان فسفات خون افزایش پیدا می کند..

درمان هایپرفسفاتمی بستگی به علت ایجاد ان دارد. برای هایپرفسفاتمی ناشی از نارسایی و بیماری در کلیه ترکیب رژیم غذایی مناسب و دارو برای کنترل مقادیر فسفات خون استفاده می شود.

علائم هایپرفسفاتمی

هایپرفسفاتمی علائم ظاهری خاصی ندارد و بیشتر ناشی از یک بیماری زمینه ای است که باعث افزایش فسفات خون می شود؛ به عنوان مثال دیابت کنترل نشده. اگر مقدار فسفات خون بیش از حد افزایش یاید، ممکن است سبب اختلالات در مواد معدنی بدن و استخوان ها و کلسیفیکاسیون (calcification ) شود.

اختلالات در مواد معدنی و استخوان ها(mineral and bone disorders )

هایپرفسفاتمی
یکی از دلایل افزایش فسفات خون، ناتوانی کلیه ها در دفع فسفات از بدن، به میزان کافی می باشد.

برای بازسازی، رشد و حفاظت استخوان ها، نیاز به مواد معدنی و هورمون ها وجود دارد. کلیه ها میزان کلسیم و فسفر خون را در تعادل نگه می دارند. اگر این تعادل به هم بخورد، ممکن است کلسیم از استخوان خارج شده استخوان تضعیف شود. چون کلیه میزان مواد معدنی و یون ها ی بدن را تنظیم می کند، بیماری های کلیوی مزمن باعث ایجاد اختلال در میزان مواد معدنی بدن و استخوان ها می شود. افرادی که کلیه هایشان عملکرد خود را از دست داده و دیالیز انجام میدهند، بیشتر در معرض خطر هستند. از بین رفتن استخوان ممکن است سال ها طول بکشد و فرد در طی این سال ها هیچ علامتی نداشته باشد اما با شروع تضعیف استخوان ها فرد در استخوان ها و مفاصل خود درد احساس می کند. اگر این اختلال در کودکان رخ دهد، عوارض بسیار جدی به دنبال خواهد داشت. زیرا استخوان های کودکان، در حال رشد است. کودکانِ با اختلالات مواد معدنی و استخوان، در بزرگسالی قد کوتاهی خواهند داشت و ممکن است استخوان های پاهایشان شکل غیر طبیعی به خود بگیرد و به طرف داخل یا خارج خم شود. این اختلال به عنوان ریکتز (نرمی استخوان ) کلیوی(renal rickets) شناخته می شود.

کلسفیکاسیون(calcification)

کلسیفیکاسیون زمانی اتفاق می افتد که کلسیم در بافت ها یا اندام های بدن رسوب کند. رسوب کلسیم ممکن است در سرخرگ ها و سیاهرگ های بدن نیز رخ دهد که کلسیفیکاسیون عروقی (vascular calcification) نام دارد و بسیار خطرناک است. زیرا در این شرایط قلب مجبور است بیشتر کار کند تا بتواند خون را به سراسر بدن پمپ کند. کلسفیکاسیون دیالیز را نیز دشوار تر میکند.

افزایش مقدار کلسیم و پتاسیم در خون ممکن است باعث خارش پوست و قرمزی چشم ها نیز شود.

چرا هایپرفسفاتمی رخ می دهد؟

هایپرفسفاتمی
بیماری های کلیوی و دیابت از جمله عوامل مهمی هستند که باعث هایپرفسفاتمی (افزایش فسفات خون) می شوند.

کلیه ها مهم ترین عامل تنظیم مواد معدنی در خون هستند و درصورت اختلال در عملکرد کلیه ها، میزان مواد معدنی خون نیز به هم میخورد. بیماری ها و اختلالات دیگری نیز وجود دارند که با افزایش فسفات خون ارتباط دارند، مثل:

  • دیابت کنترل نشده: باعث افزایش بیش ازحد قندخون شده و مشکلاتی مثل آسیب به اندام ها را به دنبال دارد.
  • کتواسیدوز دیابتی: یکی از عوارض دیابت است. هنگامی که مقدار انسولین در بدن پایین باشد، در اثر استفاده از منابع انرژی دیگر مثل چربی ها، بدن کتون های مضری را می سازد تا قند خون بالا رود.
  • هیپوپاراتیروئدیسم: اختلال نادر هورمونی است که بدن به مقدار کافی هورمون پاراتیروئید نمی سازد (PTH ). PTH به کنترل مقادیر فسفر در خون و استخوان ها کمک می کند.
  • هیپوکلسمی: کاهش میزان کلسیم خون.

مصرف بیش از حد مواد غذایی فسفات دار یا مکمل های غدایی دارای فسفات نیز باعث افزایش فسفات خون میشود. اغلب، فسفر بیش از نیاز بدن از طریق غذا وارد بدن میشود. اما این میزان نباید بیش از ۲۵۰ میلی گرم فسفر در روز باشد. مواد غذایی فراوری شده، دارای مقادیر زیادی فسفر برای نگهداری طولانی مدت هستند. همچنین رژیم غذایی که در آن پروتئین زیادی وجود دارد، مقادیر زیادی فسفر وارد بدن می کند.

تشخیص هایپرفسفاتمی

اگر فردی علائم هایپرفسفاتمی یا بیماری های مرتبط با آن را دارد، باید به پزشک مراجعه کند. پزشک با بررسی سابقه بیماری های قبلی،علائم،معاینات فیزیکی و گاهی با انجام آزمایش فسفات می تواند هایپرفسفاتمی را تشخیص دهد.

آزمایشات تشخیص فسفات:

  • اندازه گیری میزان فسفات در پلاسمای خون: این آزمایش با خون گیری از یکی از سیاهرگ های بازو انجام میگیرد.
  • نمونه ادراری زمان دار: فرد باید نمونه ادراری خود را در مدت زمان معین جمع آوری کند که این مدت معمولا ۲۴ ساعت است. نمونه پس از ۲۴ ساعت به آزمایشگاه داده می شود.
  • رادیولوژی: اگر در فردی علائمی از اختلالات مواد معدنی و استخوان دیده شود پزشک برای تشخیص، به پرتو x نیاز دارد. پرتو x برای تشخیص رسوب کلسیم در بافت ها یا عروق خونی و بررسی هرگونه تغییر و ضعف در ساختار استخوان های یک فرد به کار می رود.

به طور معمول در افراد با نقص کلیوی، به طور مرتب باید میزان فسفات خون چک شود. بدان معنی که هایپرفسفاتمی در آزمایشات معمولی هم میتواند تشخیص داده شود و نیاز به آزمایش به خصوصی نیست.

درمان هایپرفسفاتمی

هایپرفسفاتمی
دارو ها یا مکمل های غذایی دارای کلسیم برای پیشگیری و درمان هایپرفسفاتمی استفاده می شوند.

روش درمانی مورد استفاده برای درمان هایپرفسفاتمی به بیماری های زمینه ای ایجاد کننده آن بستگی دارد.

  • اگر فردی به دیابت کنترل نشده مبتلاست، باید دیابت خود را با رژیم غذایی مناسب، ورزش و تزریق انسولین کنترل کند.
  • فردی که دچار اختلالات هورمونی مثل هیپوپاراتیروئیدیسم است، نیاز به مکمل های غذایی دارد. رژیم غذایی مناسب می تواند میزان کلسیم و فیفات خون را به حالت نرمال باز گرداند. رژیم غذایی غنی از کلسیم و دارای مقدار کمی فسفات به توازن این مواد معدنی در خون کمک می کند.
  • اگر علت هایپرفسفاتمی، بیماری کلیوی باشد ترکیبی از دارو درمانی و رژیم غذایی مناسب برای درمان مورد نیاز است. اولین هدف درمان در این مورد، جلوگیری از آسیب بیشتر به استخوان می باشد.
  • داروهای متصل شونده داروهایی هستند که در سیستم گوارش به ماده مورد نظر می چسبندو حتما باید همراه غذا مصرف شوند.برای کنترل میزان فسفات بدن از داروهای متصل شونده به فسفات استفاده می شود. این داروها دارای کلسیم بوده و هنگام مصرف با مواد غذایی میزان فسفاتی که بدن از غذا ها جذب می کند را کنترل می کنند.
  • افراد دارای نارسایی های کلیوی عمدتا به دیالیز نیاز پیدا می کنند. طی دیالیز خون از مواد دفعی و مایعات اضافی تصفیه می شود ( چون کلیه ها نمی توانند این کار را انجام دهند). طی دیالیز، فسفات اضافه نیز از خون دفع می شود.

پیشگیری از افزایش میزان فسفات خون

مهم ترین راه پیشگیری از ابتلا به هایپرفسفاتمی، کنترل میزان فسفات و کلسیم در بدن می باشد. این کار را می توان با خوردن غذا های مشخص و نخوردن بعضی دیگر انجام داد.

اغلب مواد غذایی فراوری شده از فسفر به عنوان ماده نگهدارنده استفاده می کند. اگر به موادغذایی به کار رفته در این غذاها نگاهی بیندازیم، با حروف PHOS به این ماده اشاره شده است. افرادی با بیماری های زمینه ای مرتبط با افزایش فسفات خون بهتر است هرگز سراغ این غذا ها نروند! بعضی مواد غذایی طبیعی مثل نخود فرنگی، شیر و بادام زمینی نیز فسفر بالایی دارند.

برای بیماران کلیوی رعایت رژیم عذایی که مقادیر مناسبی از هر ماده معدنی را داشته باشد بسیار حیاتی است. این موضوع کمی میتواند پیچیده باشد و یک متخصص تغذیه بهتر میتواند این بیماران را راهنمایی کند که چه بخورند و چه نخورند.