دیسک گردن چیست؟
دیسکهای گردنی میان مهرههای ستون فقرات قرار دارند و به حرکت، انعطافپذیری و توزیع نیروهای واردشده به گردن کمک میکنند. با افزایش سن یا تغییرات فرسایشی، دیسک ممکن است دچار برجستگی یا بیرونزدگی شود.
در اثر افزایش سن، فرسایش تدریجی یا برخی عوامل دیگر، دیسک دچار تغییرات ساختاری شده و بهصورت برجستگی یا بیرونزدگی از محدوده طبیعی خود خارج شود. در بسیاری از افراد، این تغییرات بدون علائم خاصی هستند و تنها در تصویربرداری مانند MRI مشاهده میشوند. با این حال، اگر بیرونزدگی دیسک باعث کاهش فضای اطراف ریشههای عصبی یا نخاع گردنی شود، احتمال بروز علائمی مانند درد منتشرشونده به اندام فوقانی، اختلالات حسی یا ضعف عضلانی وجود دارد.
تفاوت درد عضلانی و درد عصبی گردن
درد عضلانی گردن معمولاً موضعی است و بیشتر در گردن و شانه احساس میشود. در مقابل، درد ناشی از درگیری ریشه عصبی ممکن است به شانه، بازو یا انگشتان انتشار پیدا کند و با گزگز، بیحسی یا کاهش قدرت دست همراه باشد. الگوی این علائم میتواند در کنار سایر یافتههای بالینی به تعیین ریشه عصبی درگیر کمک کند.
در برخی بیماران، درگیری ریشه عصبی علاوه بر درد و اختلالات حسی، با درجاتی از ضعف عضلانی نیز همراه است. به عبارت دیگر ممکن است منجر به کاهش قدرت گرفتن اشیا، اختلال در انجام حرکات ظریف دست یا افت عملکرد اندام فوقانی شود. البته این هها بهتنهایی تشخیص قطعی محسوب نمیشوند و تفسیر آنها باید در کنار شرح حال، معاینه عصبی و سایر ارزیابیهای بالینی انجام گیرد.
علائم فشار بر ریشه عصبی
فشار بر ریشه عصبی میتواند با درد تیرکشنده، گزگز، بیحسی یا کاهش حس در مسیر عصب درگیر همراه باشد. در برخی بیماران، فشار شدیدتر یا طولانیمدت ممکن است باعث ضعف عضلانی و کاهش قدرت گرفتن یا نگهداشتن اشیا شود.
علائم احتمالی فشار بر نخاع گردنی
در برخی موارد، دیسک گردن یا سایر تغییرات دژنراتیو ستون فقرات میتوانند علاوه بر ریشههای عصبی، موجب تنگی کانال نخاعی و فشار بر نخاع گردنی شوند. از آنجا که نخاع مسئول انتقال پیامهای عصبی بین مغز و اندامها است، درگیری آن ممکن است عملکرد هر دو اندام فوقانی و تحتانی را تحت تأثیر قرار دهد.
یکی از نشانههای بالینی قابل توجه، اختلال در حرکات ظریف دست است. برخی بیماران همچنین تغییر در الگوی راهرفتن، احساس عدم تعادل یا کاهش هماهنگی حرکات را تجربه میکنند. این قبیل اختلالات میتوانند ناشی از اختلال در انتقال پیامهای عصبی از طریق نخاع باشند. در موارد پیشرفتهتر، ضعف یا سفتی اندامها نیز ممکن است بروز کند و بر عملکرد روزمره فرد تأثیر بگذارد. با این حال، بروز این علائم بهتنهایی به معنای وجود فشار بر نخاع گردنی یا تشخیص قطعی بیماری نیست. ارزیابی دقیق این وضعیت نیازمند بررسی شرح حال، معاینه کامل عصبی و تطبیق ههای تصویربرداری با علائم و وضعیت عملکردی بیمار است.
روشهای تشخیص
تشخیص علت علائم مرتبط با دیسک گردن بر پایه مجموعهای از ههای بالینی و تصویربرداری انجام میشود. از اینرو، هیچ روش واحدی بهتنهایی برای رسیدن به تشخیص کافی نیست. نخستین گام، بررسی دقیق شرح حال بیمار از جمله زمان شروع علائم، محل و الگوی انتشار درد، عوامل تشدیدکننده یا کاهنده و تأثیر آن بر فعالیتهای روزمره است. این اطلاعات میتواند در تشخیص منشأ درد و افتراق درگیری عضلانی از علائم ناشی از فشار بر ساختارهای عصبی نقش مهمی داشته باشد.
پس از شرح حال، معاینه عصبی انجام میشود که در آن قدرت عضلات، حس اندامها و رفلکسهای تاندونی ارزیابی میشوند. در بیمارانی که احتمال فشار بر نخاع گردنی مطرح باشد، بررسی نحوه راهرفتن، تعادل و هماهنگی حرکات نیز اهمیت دارد. درواقع این هها میتوانند اطلاعات ارزشمندی درباره عملکرد سیستم عصبی در اختیار پزشک قرار دهند. در صورت نیاز، تصویربرداری با MRI برای بررسی وضعیت دیسکهای بینمهرهای، ریشههای عصبی، نخاع و سایر ساختارهای ستون فقرات گردنی درخواست میشود. با این حال، ههای MRI باید همواره در کنار شرح حال و معاینه عصبی تفسیر شوند، زیرا ممکن است تغییراتی مانند برجستگی یا بیرونزدگی دیسک در برخی افراد بدون ایجاد علائم بالینی مشاهده شود.
درمانهای غیرجراحی
در بسیاری از بیماران مبتلا به دیسک گردن، بهویژه در مواردی که علائم عصبی شدید یا پیشرونده وجود ندارد، درمان با روشهای غیرجراحی آغاز میشود. انتخاب این روشها به شدت علائم، مدت زمان بروز آنها، وضعیت عملکردی بیمار و نتایج ارزیابی بالینی بستگی دارد و برای همه افراد یکسان نیست. یکی از اقدامات اولیه، تنظیم فعالیتهای روزمره و پرهیز از انجام حرکاتی است که موجب تشدید علائم میشوند. در صورت نیاز، پزشک ممکن است با توجه به شرایط بیمار از داروهای مناسب برای کنترل درد یا کاهش التهاب استفاده کند. همچنین، فیزیوتراپی در بیمارانی که بر اساس ارزیابی بالینی کاندید مناسبی برای این روش هستند، میتواند با هدف بهبود عملکرد، افزایش دامنه حرکتی و کاهش محدودیتهای عملکردی توصیه شود.
در طول درمان، پیگیری روند علائم اهمیت زیادی دارد. تغییر در شدت درد، بروز علائم عصبی جدید یا کاهش عملکرد اندامها میتواند در تصمیمگیری درباره ادامه درمان یا انجام ارزیابیهای تکمیلی نقش داشته باشد. از آنجا که علت و شدت درگیری در بیماران متفاوت است، ارائه یک برنامه درمانی یا تمرینات ورزشی یکسان برای همه افراد توصیه نمیشود.
چه زمانی ارزیابی جراحی مطرح میشود؟
اگرچه بسیاری از بیماران مبتلا به دیسک گردن تحت درمانهای غیرجراحی قرار میگیرند، اما در برخی شرایط ممکن است ارزیابی جراحی بهعنوان یکی از گزینههای درمانی مطرح شود. این تصمیم بر اساس مجموعهای از ههای بالینی و تصویربرداری اتخاذ میشود و به نتیجه یک بررسی جامع پزشکی وابسته است.
از مهمترین مواردی که میتوانند ضرورت ارزیابی تخصصی را مطرح کنند، ضعف عصبی قابلتوجه یا پیشرونده، بروز علائم سازگار با فشار بر نخاع گردنی و درد مداوم و ناتوانکننده است. در چنین شرایطی، ارزیابی دقیق توسط متخصص جراحی مغز و اعصاب یا ستون فقرات میتواند به تعیین مناسبترین روش درمان کمک کند.
در مواردی که ضعف عصبی قابلتوجه یا پیشرونده، علائم سازگار با فشار بر نخاع یا درد ناتوانکننده ادامه داشته باشد، بررسی جراحی دیسک گردن میتواند پس از تطبیق شرح حال، معاینه عصبی و ههای تصویربرداری مطرح شود.
جمعبندی
برجستگی یا بیرونزدگی دیسک گردن ممکن است در MRI مشاهده شود، اما اهمیت بالینی آن زمانی مشخص میشود که ههای تصویربرداری با علائم بیمار و نتایج معاینه عصبی تطبیق داده شوند که تفسیر صحیح آن نیازمند شناخت ارتباط میان علائم بیمار، وضعیت عصبی و تغییرات ایجادشده در ستون فقرات است. تشخیص دقیق علت درد و سایر علائم مرتبط، نقش مهمی در انتخاب مسیر درمان دارد؛ زیرا رویکرد مناسب برای هر بیمار باید بر اساس شرایط اختصاصی او تعیین شود. ازاینرو نمیتوان تنها با تکیه بر یک عامل، درباره شدت بیماری یا روش درمان تصمیمگیری کرد.
به همین دلیل، بررسی تخصصی بیماریهای ستون فقرات گردنی و افتراق علائم ناشی از مشکلات عضلانی، درگیری ریشههای عصبی یا فشار بر نخاع، اهمیت ویژهای دارد. یکی از متخصصین فعال در این حوزه، دکتر نوید فرزین ، متخصص و جراح مغز و اعصاب و ستون فقرات در شیراز، است. ایشان با رویکردی مبتنی بر ارزیابی دقیق علائم، معاینه عصبی و بررسی یافتههای تصویربرداری، به بررسی بیماریهای مغز، نخاع، دیسک و ستون فقرات میپردازد و شرایط هر بیمار را بهصورت اختصاصی مورد بررسی قرار میدهد.
